مقاله رفتارهای پرخطر

مقدمه

نوجوانی یکی از حساس‌ترین مراحل زندگی در رشد و تکامل سلامت جسمی، روانی و اجتماعی می‌باشد، اگرچه این دوران انتقال از کودکی به بزرگسالی برای بسیاری از نوجوانان، در زمان‌های قبل به خوبی سپری می‌گردید، ولی با توجه به تغییرات تکنولوژیک، فرهنگی و اجتماعی سریع و پرشتاب جوامع امروز، این دوران برای تعدادی از نوجوانان همراه با بروز مشکلات فراوان جسمی، روانی و اجتماعی بوده و پایه بسیاری از رفتارهای پرخطر و آسیب‌های اجتماعی در آنان گذاشته می‌شود (بورمستر، 1998)، طبق برآورد سازمان بهداشت جهانی، یک‌پنجم از جمعیت جهان را نوجوانان تشکیل می‌دهند که حدود 2/1 بیلیون نفر (85%) از این گروه سنی در کشورهای در حال توسعه قرار دارند (‌گزارش سازمان جهانی بهداشت، 2003).

 

                               رفتارهای پرخطر شایع و عوامل خانوادگی مؤثر بر آن از دیدگاه.../

 

219/

 

طبق نتایج تحقیقات، 25 % تا 50 % از تمامی کودکان و نوجوانان در آمریکا در سنین 17ـ 10 سالگی در معرض خطر محدودیت‌های آموزشی، عاطفی، اقتصادی و فرصت‌های اجتماعی می‌باشند که در نتیجه می‌تواند سبب سوق داده شدن آنان به سمت رفتارهای پرخطر و فعالیت‌‌هایی نظیر اعمال خشونت، خرابکاری، فعالیت‌های جنسی حفاظت‌نشده، سوء مصرف الکل و مواد، فرار از مدرسه و ترک تحصیل گردد (کروکزک، الکساندر، هاریس، 2005).

قوانین و برنامه‌های مربوط به مسائل بهداشتی و ارتقاء سلامتی در نوجوانان نیازمند توجه فوری می‌باشد، زیرا این گروه سنی، یک بخش عمده از جمعیت را تشکیل می‌دهند، از طرفی منابع مادی و معنوی قابل توجهی جهت آموزش و تربیت آنان سرمایه‌گذاری می‌گردد و بسیاری از الگوهای رفتاری در بزرگسالی، در خلال این دوران شروع و تثبیت می‌گردند، لذا بررسی رفتارهای پرخطر، انحرافات و آسیب‌های اجتماعی در نوجوانان یکی از وظایف اساسی دست‌اندرکاران امر بهداشت و درمان و آموزش و پرورش می‌باشد، زیرا عدم توجه به این امر می‌تواند منتج به بروز بیماری‌ها و مشکلات عدیده در آنان شده و سبب کاهش قدرت بهره‌وری و هدر رفتن سرمایه‌گذاری‌های اجتماعی برای این گروه عظیم گردد (ویلسون، مباهالا، 2009).

رفتارهای پرخطر نظیر اعمال خشونت و درگیری فیزیکی با دیگران، استعمال دخانیات، مصرف الکل و مواد مخدر و داروهای نشاط‌آور، رفتارهای پرخطر جنسی، همه از رفتارهایی هستند که می‌توانند سبب افزایش اضطراب در نوجوانان شده و زمینه را برای ابتلاء آنان به انواع بیماری‌ها و حتی مرگ زودرس فراهم آورند، به علاوه عوارض ناشی از انجام رفتارهای پرخطر شامل افزایش افسردگی و ایجاد افکار و یا اقدام به خودکشی (هالفورز و همکاران، 2004)، مسمومیت ناشی از الکل و یا مستی‌های غیر قابل پیش‌بینی و تحریک‌پذیری (مادو، ماتلا، 2000) و (ساترلند، ویلنر، 1998)، انجام رفتارهای پرخطر جنسی (آمیزش حفاظت نشده و زودهنگام، افزایش تعداد شرکاء جنسی و حاملگی‌های ناخواسته، ایجاد بیماری‌های مقاربتی و عفونت HIV)، افزایش اعمال خشونت و

درگیری‌های فیزیکی با دیگران، افزایش احتمال صدمه دیدن و یا مرگ و میر ناشی از مصرف الکل و مواد مخدر گزارش گردیده است (استو، ادنل، 2005) و (کوجو، اینگر، ریان، 2004) و (گرانبام و همکاران، 2002).

 

220/

 

از نظرگستردگی و اهمیت انتخاب موضوع پژوهش لازم به ذکر است که در کشور نیز تحقیقات کمی و کیفی در زمینه بررسی رفتارهای پرخطر در نوجوانان ایرانی انجام شده است؛ از جمله در مطالعه‌ای مشخص گردید: 1/34% از نمونه‌های پژوهش، ارتباط با جنس مخالف، 2/30% درگیر افکار یا اقدام به خودکشی، 1/23% تجربه استعمال دخانیات، 8/8% تجربه مصرف الکل، 4/2% تجربه مصرف مواد مخدر را ذکر کرده بودند (آتش‌نفس، طباطبایی، قربانی، 1387).

هم‌چنین در پژوهش دیگری در 7/8% نمونه‌های پژوهش، مصرف سیگار، 4/7% مصرف الکل در یک ماه گذشته، 7/2% تجربه استفاده از مواد مخدر و 2/20% روابط جنسی در طول زندگی ذکر شده است (گرمارودی و همکاران، 1388)، در یک مطالعه کیفی نیز به این امر اشاره شده است که دوستی‌های ناسالم، مصرف سیگار، الکل و مواد مخدر، رفتارهای پرخطری هستند که در بین نوجوانان به فراوانی دیده می‌شوند (پرویزی، احمدی، پورحسینی، 1390).

از سویی دیگر در اولین گزارش ملی از رتبه‌بندی وضعیت سلامت در رابطه با نوجوانان ایرانی مشخص گردید که وضعیت سلامت و فعالیت جسمی و هم‌چنین وجود رفتارهای پرخطر در نوجوان و خانواده وی تأثیر عمده‌ای را بر درک نوجوانان از مفهوم سلامت خود می‌گذارد و به آن شکل می‌دهد. به عبارتی نوجوانان با سلامت و فعالیت جسمی کافی و مناسب و عدم وجود رفتارهای پرخطر در خود و خانواده‌شان، دارای درک بهتری از وضعیت سلامت خود می‌باشند (حسینی و همکاران، 2013) و از آن‌جایی که پویایی و نحوه عملکرد خانواده، بر بهداشت روانی نوجوانان و مشکلات رفتاری در آنان مؤثر می‌باشد (ما، مائو، ژائو، 2013)، تأثیر عوامل خانوادگی بر رفتارهای پرخطر از دیدگاه نوجوانان از میان سایر عوامل (فردی، اجتماعی و آموزشگاهی) انتخاب گردید تا به صورت عمیق‌تری مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قرار گیرد.

در زمینه انتخاب چگونگی بررسی و تحلیل اطلاعات بایستی رویکردی انتخاب شود که به طور مؤثر و مکفی به موضوع مورد پژوهش پاسخ دهد، با این‌که تحقیقات کمی روش بسیار مناسبی برای پاسخ به سؤالاتی در مورد رابطه علت و معلولی بین متغیرها و توصیف فراوانی و گستردگی پدیده‌هاست ولی تحقیقات کیفی به دنبال درک و فهم عمیق دیدگاه‌ها، نظرات و تجارب افراد یا گروه‌های ویژه بوده و شیوه‌ای منظم برای بررسی و فهم موجودات انسانی و تعامل آن‌ها با خود و محیط اطرافشان می‌باشند (ظهوری، کریمی، 1383؛ لذا پژوهش کیفی حاضر با هدف تبیین نظرات و دیدگاه‌های نوجوانان پیرامون شایع‌ترین رفتارهای پرخطر در این گروه سنی و عوامل خانوادگی مؤثر بر آن، از طریق جلسات بحث گروهی صورت گرفته است تا برنامه‌ریزان در بخش‌های آموزش و

پرورش، پیشگیری و کنترل بیماری‌ها و بهداشت و درمان با درک بهتری از نظرات و دیدگاه‌های این گروه سنی به طراحی برنامه‌های آموزش خانواده، مهارت‌های زندگی و پیشگیری از رفتارهای پرخطر همت گمارند.

 

                               رفتارهای پرخطر شایع و عوامل خانوادگی مؤثر بر آن از دیدگاه.../

 

221/

 

روش

مطالعه حاضر یک تحقیق کیفی می‌باشد که با هدف تبیین نظرات و دیدگاه‌های دانش‌آموزان دختر و پسر پایه سوم دوره متوسطه شهر سمنان در زمینه شایع‌ترین رفتارهای پرخطر در این گروه سنی و عوامل خانوادگی مؤثر بر آن انجام گرفته است. تحقیقات کیفی یک روش منظم بررسی می‌باشند که اطلاعات به صورت شرح و توصیف پدیده‌ها ارائه می‌شوند (نمازی، 1382)، و هدف پژوهشگر بررسی کیفیت پدیده مورد مطالعه است نه کمیت آن (جوکار، 1381).

داده‌ها در این مطالعه از طریق گروه متمرکز1 جمع‌آوری گردید، بدین صورت که اطلاعات از طریق برگزاری جلسات بحث گروهی متمرکز شروع به جمع‌آوری شد و تا اشباع داده‌ها ادامه یافت، به صورتی که در نهایت طی 8 جلسه بحث گروهی 2 ساعته (4 جلسه برای دختران و 4 جلسه برای پسران) این اطمینان حاصل گردید که به اشباع داده‌ها دست یافته شده است، کما این‌که در بسیاری از منابع نیز ذکر گردیده است که حدود 3 یا 4 جلسه بحث گروهی برای هر گروه از شرکت‌کنندگان مناسب و کافی می‌باشد (خسروی، عابد سعیدی، 1389).

تعداد نمونه‌ها در این مطالعه 98 نفر (50 دختر و 48 پسر) و به صورت نمونه‌گیری مبتنی بر هدف انتخاب شدند. نمونه‌ها بر اساس تشخیص مشاوران شاغل در مدارس منتخب از بین دانش‌آموزانی که تلقی می‌شد در رابطه با موضوع تحقیق آگاهی داشته، قدرت بیان و برقراری ارتباط مناسب در جلسات بحث گروهی را دارا بوده و تمایل به شرکت در مطالعه داشته باشند، انتخاب گردیدند. راهنمای بحث گروهی نیز شامل تعدادی از سؤالات باز در رابطه با رایج‌ترین رفتارهای پرخطر در نوجوانان و عوامل خانوادگی مؤثر بر آن بود که پس از تأیید آن در کمیته تخصصی شورای تحقیقات آموزش و پرورش استان سمنان مورد استفاده قرار گرفت.

در ابتدا 8 دبیرستان به صورت تصادفی انتخاب گردید و معرفی‌نامه پژوهشی به مدیر آموزشگاه ارائه و با هماهنگی و همکاری کارشناس مشاور مدرسه پس از انتخاب دانش‌آموزان، دعوت‌نامه‌ای جهت شرکت در بحث گروهی به آنان داده ‌شد، جلسات بحث‌های گروهی در سازمان هلال احمر استان سمنان و با هماهنگی با مسئولان این سازمان اجرا گردید. لازم به ذکر است که هر گروه به طور جداگانه مورد مصاحبه قرار گرفت. در جلسات مصاحبه 2 نفر (یکی از پژوهشگران اصلی طرح به همراه یک نفر مشاور که از همکاران اجرایی طرح بودند در جلسات حضور داشتند که پژوهشگر اصلی، هم‌زمان جریان بحث را هدایت و نکات کلیدی مطرح شده توسط گروه را نیز یادداشت می‌کرد و نفر دوم، کلمه به کلمه و جزء به جزء از صحبت‌های ذکر شده یادداشت‌برداری می‌کرد. البته در این

مطالعه به دلیل عدم موافقت نمونه‌های پژوهش، از دستگاه ضبط صوت جهت ثبت اطلاعات استفاده نگردید.

 

222/

 

جهت تجزیه و تحلیل اطلاعات نیز از روش تحلیل محتوا2 هم‌زمان با جمع‌آوری داده‌ها استفاده گردید. پس از هر جلسه، پژوهشگران محتوای مطالب یادداشت‌برداری شده را با دقت مطالعه می‌نمودند (بازخوانی یادداشت‌ها) تا اگر مطلب خاصی نیاز به تأکید و یا شفاف‌سازی بیشتر داشته باشد، مشخص گردیده و برای جلسات بعدی از آن‌ها استفاده شود و هم‌چنین طی این بازخوانی‌ها به جست‌وجو برای یافتن درون‌مایه‌ها (تم‌ها) و مقوله‌بندی یافته‌ها مبادرت می‌گردید. در طول این مطالعه، روش‌هایی برای اطمینان از دقت و استحکام داده‌ها انجام گرفت، اعتبار، قابلیت اعتماد، تناسب و قابلیت تأیید به عنوان معیارهای دقت علمی در تحقیقات کیفی هستند که توسط«لینکلن و گوبا»3ارائه شده‌اند (استرابرت، کارپنتر، 2003)، که در این مطالعه مورد توجه قرار گرفتند، به طور مثال از طریق درگیری مستمر و غوطه‌ور شدن در اطلاعات جمع‌آوری شده و خواندن چندین باره دست‌نوشته‌ها جهت تشخیص صحیح واحد تحلیل، در اختیار قرار دادن تم‌های استخراج شده به همکاران جهت رسیدن به توافق نظر وری شدهو تحلیل گروهی مصاحبه‌ها، انتخاب مناسب دانش‌آموزان که از آگاهی خوبی راجع به موضوع پژوهش برخوردار بوده و قدرت بیان و برقراری ارتباط مناسبی جهت شرکت فعال در جلسات داشته باشند، در اختیار قرار دادن دست‌نوشته‌ها و تحلیل‌ها به کمیته تخصصی شورای تحقیقات آموزش و پرورش استان سمنان جهت بازبینی، سعی گردید تا دقت و استحکام داده‌ها افزایش یابد.

 

یافته‌ها

از نظر ویژگی‌های جمعیت‌شناختی: نمونه‌های پژوهش، 51% دختر و 49% پسر و همگی در پایه سوم دبیرستان و در گروه سنی 17 ـ 16 سال قرار داشتند. از دیدگاه اکثریت نمونه‌های پژوهش، رایج‌ترین رفتار پرخطر در این گروه سنی «دوستی با جنس مخالف» می‌باشد (تم اصلی 1). هم‌چنین از دیدگاه اکثریت نمونه‌های پژوهش، رفتارهای پرخطر در میان دانش‌آموزان دوره متوسطه از فراوانی بالایی برخوردار می‌باشد، به صورتی که پسران بیشتر به مواردی نظیر دوستی با جنس مخالف، مصرف مواد مخدر و استعمال دخانیات به صورت تفننی، مشاهده CD‌های مبتذل و غیراخلاقی، هنجارشکنی و مزاحمت‌های خیابانی، فرار از مدرسه و خانه اشاره نمودند و دختران مواردی از قبیل دوستی با جنس مخالف، گرایش و یا استعمال دخانیات به صورت تفننی، داشتن دوستان ناباب، مشاجره و خشونت با هم‌سالان، خودکشی (البته بیشتر به صورت داشتن افکار آن) و فرار از مدرسه یا منزل را ذکر کردند. سایر تم‌های اصلی و فرعی استخراج شده در این مطالعه بدین شرح می‌باشند:

تم اصلی (2):روش فرزندپروری والدین

ü        تم فرعی (1): نحوه راهنمایی نوجوان توسط والدین و چگونگی کنترل و نظارت آنان بر فعالیت‌ها و عملکردهای نوجوان

ü       

                               رفتارهای پرخطر شایع و عوامل خانوادگی مؤثر بر آن از دیدگاه.../

 

223/

 

تم فرعی (2):نحوه مواجهه با اشتباهات و خطاهای نوجوان

تم اصلی (3): فضای روانی موجود در خانواده

ü        تم فرعی (1): میزان و نحوه تامین نیازهای روحی و عاطفی نوجوان

ü        تم فرعی (2): نحوه عملکرد والدین در تامین امنیت و آرامش نوجوان در خانواده

در رابطه با نقش عوامل خانوادگی در بروز یا پیشگیری از رفتارهای پرخطر در نوجوانان، اکثریت آنان به تم اصلی «فضای روانی موجود در خانواده» اشاره نمودند، به عبارتی کمبودها و خلأ‌های عاطفی نوجوانان در خانواده و میزان و نحوه ابراز محبت نسبت به آنان و هم‌چنین عدم تأمین امنیت و آرامش نوجوان در این محیط از مسائل مهم در بروز رفتارهای پرخطر در آنان می‌باشد، به طور مثال: یک دختر دانش‌آموز: «کسی که محبت نمی‌بینه، کسی که راست یا دروغ بهش محبت کنه جذبش می‌شه» و یا یکی دیگر از دانش‌آموزان دختر: «ممکنه نوجوانی از نظر رفاهی تامین باشه ولی به دلیل کمبود محبت و این‌که از بچگی، پدر و مادر را دوست خودش نمی‌دونه، می‌تونه به سمت این رفتارها کشیده بشه» و یا یک پسر دانش‌آموز: «وقتی پدر و مادر‌ها زیاد با هم دعوا می‌کنن، هر کس به کار خودش باشه و پدر و مادر از بچه‌های خود و احوال هم باخبر نباشن، هر کدوم از اعضای خانواده به سراغ یک پناهگاه و سنگ صبوری می‌ره که بعضی وقتها اون مواد مخدره».

در رابطه با تم اصلی «روش فرزندپروری والدین»، تم‌های فرعی «نحوه کنترل و نظارت بر نوجوان از نظر میزان سخت‌گیری‌ها و نحوه مواجهه آنان با اشتباهات و خطاهای وی» ذکر شده توسط اکثریت مشارکت‌کنندگان در بحث‌های گروهی بودند. در این رابطه نمونه‌های پژوهش به سخت‌گیری‌های بیش از حد و یا آزادی دادن‌های غیرمنطقی و زیاد به فرزندان اشاره داشتند، به طور مثال، یکی از دختران دانش‌آموز: «آزادی دادن بیش از حد به دخترها بعد از دوره پیش‌دانشگاهی و یا برای پسرها از دوره بلوغ به بعد، باعث این رفتارها می‌تونه بشه، تا یه سنی بچه‌ها کنترل می‌شن ولی از دوره راهنمایی به بعد، کنترل پدر و مادرها کم می‌شه و این بچه‌ها الگوی بدی برای سایر بچه‌ها هستند».

به نظر بسیاری از دانش‌آموزان، «اگر راهنمایی و کنترل والدین به شکل غلط باشد، یا نتیجه‌ای ندارد یا برعکس عمل می‌شود» مثلا اگر سخت‌گیری والدین زیاد باشد و یک‌دفعه نوجوان رها (به اصطلاح خودشان، «ول») شود، صدمه خوردن به نوجوان در جامعه بیشتر است، به طور مثال، یکی از دختران دانش‌آموز: «والدینی را می‌شناسم که وقتی بیرون از خانه می‌رفتند، در را روی دختر خود قفل می‌کردند ولی این دختر خانم از پنجره اتاق با پسر همسایه حرف می‌زد و یا در بیرون از خانه آرایش می‌کرد».

هم‌چنین به نظر بسیاری از نمونه‌های پژوهش، «بعضی از پدر و مادرها با بچه‌های خود دوست نیستند»، به طور مثال دختر دانش‌آموزی مطرح می‌کرد: «اگر نوجوون‌ها، پیش پدر و مادر «درد دل» کنند و مسائل و مشکلات خود را بگن، والدین به قول معروف «الم‌شنگه» راه می‌اندازند و بد برخورد می‌کنند». به نظر اکثریت مشارکت کنندگان در بحث‌ها، راهنمایی خانواده نباید با زور و اجبار و یا نصیحت کردن دائمی باشد و نباید آنان را با سایرین مقایسه کنند و بهتر است برای نوجوان مثال عینی بزنند (یعنی برای عواقب منفی انجام رفتارهای پرخطر و نادرست، مثال‌های ملموس و عینی از زندگی و مشکلات این‌گونه افراد، برای نوجوان خود مطرح کنند).

 

224/

 

به علاوه اکثریت دانش‌آموزان بر این امر توافق داشتند که: «در صورت بروز رفتارهای پرخطر و نادرست در نوجوان‌ها، خانواده، آن‌ها را طرد نکنند و بخشش داشته باشند»، هم‌چنین خانواده به طور غیرمستقیم کنترل داشته باشد و به طور مستقیم، کار خطای نوجوان را مطرح نکنند و توسط فردی که در خانواده بیشتر، حرفش مورد قبول است، به نوجوان هشدار داده شود. به طور مثال، یکی از دانش‌آموزان دختر عنوان کرد: «یکی از دوستانم با پسری دوست شده بود و برادرش، این ارتباط تلفنی را می‌فهمد و به جای برخورد بد یا کتک زدن او، با او خوب و منطقی صحبت کرده است».

از سویی دیگر «سرزنش‌ها و ملامت‌ها، تبعیض قائل شدن بین فرزندان و یا مقایسه نوجوان با سایرین» از دیگر مواردی بود که توسط بسیاری از نمونه‌های پژوهش مطرح گردید، به طور مثال یکی از دانش‌آموزان پسر: «بعضی وقت‌ها به خاطر عدم موفقیت در درس‌ها، به نوجوون‌ها حرف‌هایی زده می‌شه که اعتماد به نفس آن‌ها رو پایین می‌آره و کسی هم نیست که حرف‌های آن‌ها رو گوش کنه، به خاطر همین دست به اعمال پرخطر می‌زنند».

در رابطه با این سؤال که «چرا در حال حاضر برخی از والدین با فرزندان خود ارتباط خوبی برقرار نمی‌کنند؟» اکثر نمونه‌های پژوهش با این امر موافق بودند که: «به دلیل مشغله‌های کاری آنان است که فشار عصبی دارند و با فرزند خود خشونت‌آمیز رفتار می‌کنند، هم‌چنین وقتی چندین بار تذکر می‌دهند و می‌بینند که نوجوان‌ها به حرف آن‌ها توجهی نکرده و قبول نکرده‌اند، آن وقت عصبانی می‌شوند و بد برخورد می‌کنند»، از سویی دیگر در رابطه با این سؤال که برای بهبود روابط بین والدین و فرزندان جهت پیشگیری از رفتارهای پرخطر در نوجوانان، آیا باید والدین خود را تغییر دهند یا نوجوانان؟ که اکثریت نمونه‌های پژوهش با این امر موافق بودند که در درجه اول والدین باید تغییر کنند، البته بچه‌ها نیز باید راهنمایی شوند تا از عقل خود استفاده کنند و خیلی احساساتی نباشند و به این درک برسند که نباید رفتارهای پرخطر را انجام دهند.

از نظر اکثریت نمونه‌های پژوهش، «داشتن روش تربیتی درست از طرف والدین (نظیر راهنمایی نوجوان به صورت متقاعد کردن و نه اعمال زور و خشونت) و هم‌چنین جو خانوادگی صمیمی و عاطفی‌تر و داشتن روابط دوستانه با فرزندان به صورتی که فرزند، پدر و مادر خود را بهترین دوست

خود بداند، و هم‌چنین به آن‌ها آموزش داده شود که چگونه با فرزند خود ارتباط برقرار کنند»، می‌تواند در پیشگیری از رفتارهای پرخطر مؤثر باشد، به طور مثال، از سوی یکی از دانش‌آموزان دختر مطرح شد: «پدر و مادر از طریق گفتن خاطره از دوران نوجوونی و جوونی خودشان ارتباط خوبی رو بین خود و فرزندان‌شان به وجود بیارن» (که البته در این مورد برخی از دانش‌آموزان دیگر مطرح کردند که صمیمیت افراطی هم خوب نیست و موافق بودند برای «آتو نگرفتن» بچه‌ها از خاطرات گذشته والدین، آن‌ها کارها و جنبه‌های مثبت رفتاری خود را بازگو کنند، به عبارتی «بیان تجارب مثبت والدین در زمینه چگونگی مواجهه موفقیت‌آمیز خود با مشکلات و دوری از رفتارهای پرخطر»)


بحث

مشکلات رفتاری نوجوانان نظیر سوء مصرف مواد مخدر، انحرافات اخلاقی و اجتماعی، افت و ترک تحصیل، حاملگی‌های دوره نوجوانی و اعمال خشونت و پرخاشگری، نه تنها در ابعاد فردی و خانوادگی بلکه برای کل جامعه هزینه‌آور بوده و پیامدهای اجتماعی، بهداشتی و اقتصادی بسیار منفی را در بر دارد. از سویی، خانواده کوچک‌ترین واحد اجتماعی و اولین جایگاه تربیتی برای فرزندان می‌باشد، لذا به عنوان مهم‌ترین عامل تأثیرگذار در شکل‌گیری رفتارهای مثبت یا منفی، ایجاد عادت‌های مطلوب یا نامطلوب و هم‌چنین اتخاذ روش‌های سالم یا ناسالم برای زندگی فردی و اجتماعی در آینده می‌باشد، به همین دلیل در 30 سال گذشته، پزشکان، مشاورین، معلمین و دانشمندان به دنبال بررسی و دستیابی به «روش والدی اثربخش4» می‌باشند تا والدین را در زمینه تأمین بیشتر سلامت روانی فرزندان و ارتقاء بخشیدن توانایی مقاومت در مقابل عوامل تأثیرگذار منفی کمک و راهنمایی نمایند تا فرزندان در مقابل اتخاذ رفتارهای پرخطر واکسینه شده و توانایی خودمراقبتی کسب نموده و روش‌های مثبت ارتباط با خانواده، مدرسه و جامعه را بیاموزند (کوین و همکاران، 2013).

همان‌طور که در تحقیق حاضر مشخص گردید از دیدگاه اکثریت نمونه‌های پژوهش، دوستی با جنس مخالف، رایج و شایع‌ترین رفتار پرخطر در سنین نوجوانی و دوره دبیرستان می‌باشد (تم اصلی 1)، در همین راستا در مطالعه‌ای کیفی نیز عنوان شده است که دوستی‌های ناسالم از جمله شایع‌ترین رفتارهای پرخطر در سنین نوجوانی می‌باشد (پرویزی، احمدی، پورحسینی، 1390)، هم‌چنین میزان و نحوه برقراری ارتباط والدین با نوجوان، چگونگی روش‌های تربیتی آنان، نحوه راهنمایی و کنترل والدین، میزان و نحوه سخت‌گیری‌ها و نوع برخورد والدین با اشتباهات و خطاهای نوجوان (تم اصلی 2)، فضای خانوادگی از نظر تأمین نیازهای روحی و امنیت و آرامش نوجوان در خانواده (تم اصلی 3)، عملکردهای منفی والدین نظیر مقایسه نوجوان با دیگران و قائل شدن تبعیض

در خانواده، به عنوان عوامل خانوادگی مؤثر بر رفتارهای پرخطر در نوجوانان تلقی گردیده بود. از سویی دیگر قرار گرفتن والدین در جایگاه بهترین دوست و حامی برای نوجوان، جو خانوادگی صمیمی و عاطفی‌تر و آموزش به والدین در زمینه روش‌های تربیتی و نحوه برخورد با نوجوان از مسائل مهمی بود که در زمینه عوامل خانوادگی بازدارنده رفتارهای پرخطر در نوجوانان ذکر گردید.

 

226/

 

در زمینه یافته‌های پژوهش در رابطه با تم اصلی (2) یعنی روش فرزندپروری والدین و تم‌های فرعی (1) و (2) شامل: نحوه راهنمایی نوجوان توسط والدین و چگونگی کنترل و نظارت آنان بر فعالیت‌ها و عملکردهای نوجوان و نحوه مواجهه با اشتباهات و خطاهای نوجوان در تحقیقات دیگر نیز مشخص گردیده است که در میان گذاشتن مشکلات عاطفی و اجتماعی نوجوان با والدین، میزان کنترل و نظارت بر عملکرد‌های نوجوان، کنترل والدین بر نحوه انتخاب دوست توسط نوجوان، کنترل والدین بر فعالیت‌های فوق برنامه و نحوه گذراندن اوقات فراغت نوجوان، با میزان رفتارهای پرخطر در نوجوانان ارتباط معنی‌دار آماری داشته است (آتش‌نفس، طباطبایی، قربانی،  1387).

هم‌چنین در یک تحقیق کیفی در کشور تایلند، نوجوانان عنوان کرده بودند که تمایل دارند والدین آنان به صحبت و مسائل و مشکلات آنان گوش داده، در ارتباطات خود با آنان گرم‌تر بوده و به آن‌ها آزادی عمل بیشتری اعطا کنند، والدین نیز اظهار داشته‌اند که آنان نیازمند کسب آگاهی و مهارت‌های بیشتر در زمینه راهنمایی فرزندان خود می‌باشند تا در رفتارهای پرخطر از جمله رفتارهای پرخطر جنسی درگیر نشوند (فانگ کیو و همکاران، 2012).

در بسیاری از تحقیقات انجام شده دیگر نیز مشخص گردیده است که عملکرد مطلوب والدین آثار حفاظتی کوتاه و بلندمدتی را بر پیشگیری از رفتارهای پرخطر و آسیب‌های اجتماعی ناشی از آن در نوجوانان دربر دارد و وجود ارتباط باز و با کیفیت بالا بین نوجوان و والدین و بررسی و کنترل فعالیت‌های نوجوانان در پیشگیری از این رفتارها مؤثر است. به عبارتی «روش مقتدرانه تربیتی5»  توسط والدین عموما دارای نتایج بهتری برای نوجوان خواهد بود (بلوم و همکاران، 2003) و (دیور، گینسبرگ، 2005)، رفتار والدی مؤثر نظیر کنترل و نظارت صحیح بر فعالیت‌های نوجوان، صحبت کردن با وی راجع به رفتارهای پرخطر و آسیب‌های ناشی از آن و داشتن ملایمت و گرمی والدین به دلیل افزایش اعتماد به نفس در نوجوانان سبب پیشگیری از رفتارهایی نظیر مصرف الکل و مواد مخدر نظیر ماری جوآنا و استعمال دخانیات می‌شود و اثر حفاظتی دارد (کلولند و همکاران، 2005) و (پارکر، بنسون، 2004).

از سویی دیگر در مطالعه‌ای در زمینه درک نوجوانان از روش فرزندپروری والدین (روش اقتدار منطقی، استبدادی، سهل‌گیر و مختلط) مشخص گردیده است نوجوانانی که اقدام به رفتارهای پرخطر نظیر سوء مصرف مواد کرده بودند، روش فرزندپروری والدین خود را بیشتر سهل‌‌گیر و کمتر دارای اقتدار منطقی درک کرده بودند (کوهن، رایس، 1997)، با توجه به سه شیوه فرزندپروری

شامل شیوه سهل‌گیرانه، مستبدانه و اقتدار منطقی، می‌توان اظهار داشت که کارکرد خانواده معمولا در شیوه «اقتدار منطقی» نیرومندتر است، به عبارتی خانواده‌هایی که در شیوه‌های فرزندپروری خود از اصل همکاری و دموکراسی در روابط پیروی می‌کنند، توانایی بیشتری برای انطباق با تغییرات دارند و شرایط مناسبی را برای رشد فرزندان فراهم می‌کنند. در خانواده با الگوی سالم، اعضای خانواده مورد حمایت یکدیگر هستند، انتظارات مربوط به نقش‌های افراد روشن و دارای انعطاف است و مقررات خانواده واضح و انعطاف‌پذیر بوده و بی‌مرز نمی‌باشد (صدرالسادات، شمس اسفند‌آباد، امامی‌پور، 1384).

 

                               رفتارهای پرخطر شایع و عوامل خانوادگی مؤثر بر آن از دیدگاه.../

 

227/

 

در رابطه با یافته‌های پژوهش در رابطه با تم اصلی (3) یعنی فضای روانی موجود در خانواده و تم‌های فرعی (3) و (4) شامل: میزان و نحوه تأمین نیازهای روحی و عاطفی نوجوان و نحوه عملکرد والدین در تأمین امنیت و آرامش نوجوان در خانواده، در تحقیقات دیگر نیز آمده است که عدم پاسخ‌گویی مؤثر به نیازهای نوجوان، درگیری ضعیف والدین با مسائل و مشکلات نوجوان و بی‌تفاوتی آنان در قبال وی، توانایی پایین و قدرت ضعیف خانواده در حل مشکلات و ارتباط ضعیف والدین با نوجوان به طور معنی‌داری با درونی‌سازی و برونی‌سازی مشکلات در نوجوانان همبستگی و ارتباط دارد. به عبارتی پویایی و سطح و نحوه عملکرد خانواده بر بهداشت روانی نوجوانان و مشکلات رفتاری در آنان مؤثر می‌باشد (ما، مائو، ژائو، 2013)، فضای روانی ـ عاطفی خانواده و ویژگی‌های خانوادگی نظیر خانواده‌های از هم گسیخته، شکاف فکری و عاطفی بین والدین و فرزندان، وجود ضعف اخلاقی و بی‌بند و باری در خانواده، برخوردهای نامناسب والدین با نوجوان و عدم آگاهی والدین از اصول تعلیم و تربیت و مهارت‌های زندگی جزو عوامل مستعدکننده و برقراری ارتباط مناسب و صمیمانه‌تر بین والدین و فرزندان نظیر درک بیشتر نوجوانان و احترام گذاشتن به شخصیت و عقاید آنان و دادن آزادی‌های منطقی به فرزند، آموزش مهارت‌های زندگی و روش‌های صحیح و علمی تربیت فرزند به والدین از طریق برگزاری کلاس‌های آموزش خانواده در مدارس و یا از طریق رسانه‌ها از عوامل بازدارنده بروز رفتارهای پرخطر و آسیب‌های اجتماعی ناشی از آن در نوجوانان مطرح شده است (طباطبایی، آتش‌نفس، 1390).  شایان ذکر است که ویژگی‌های خانواده، تأثیر بسیار قوی بر بروز رفتارهای پرخطر و آسیب‌های اجتماعی در نوجوانان دارد، به طوری که دانش‌آموزانی که والدینشان مبادرت به انجام رفتارهایی نظیر استعمال دخانیات، مصرف الکل و مواد مخدر می‌نمایند، به میزان بیشتری درگیر رفتارهای پرخطر می‌گردند (جاکیک و همکاران،  2004) و (رضایی‌طلب و همکاران، 2012) و (محمدپور اصل و همکاران، 2012) و (بند سن و همکاران، 2013)، هم‌چنین موارد دیگری از جمله پایین بودن وضعیت اقتصادی ـ اجتماعی، عدم انسجام و ضعف ارتباطات خانوادگی و اعتیاد والدین (رانگ کانچانستر و همکاران، 2005) و یا مورد خشونت قرار گرفتن نوجوان از سوی اعضای خانواده (توهین

و بی‌احترامی در جمع نسبت به وی، مورد ناسزا و فحاشی قرار گرفتن، تهدید و ترساندن نوجوان از طریق گفتار و رفتار خشونت‌آمیز و پرتاب اشیاء به طرف وی)، ارتباط معنی‌دار و قوی با بروز رفتارهای پرخطر در نوجوانان دارند (روبرت، کلین، 2003)، (روسمالن و همکاران، 2013).

228/

   به علاوه زندگی با یکی از والدین (تک‌والدی بودن) و یا عدم زندگی در کنار والدین، کمبود نظارت و کنترل والدین و عدم صرف شام و ناهار در کنار خانواده (اولیه ورا و همکاران، 2013)، روابط ضعیف و نامناسب خانوادگی (خاکپور، 1383) و (لجوبوتینا، گالیک و جاکیک، 2004)، سردی و نداشتن روابط صمیمی و عاطفی با والدین، کمبود مراقبت، اعتماد و حمایت از سوی والدین، کمبود احساس تعلق و وابستگی به والدین و عدم همبستگی خانوادگی با افزایش بروز رفتارهای پرخطر در نوجوانان همراه می‌باشد (نیازی، 1382) و (کوثری، 1373) و (سعیدی، 1373) و (صدیق سروستانی، 1382)، (برادی و همکاران، 2010)، در حالی­که درگیر شدن خانواده با مسائل و مشکلات نوجوان و عدم بی‌تفاوتی خانواده در قبال وی (اسچلانچ و همکاران، 2013)، وجود روابط گرم عاطفی و دریافت حمایت از افراد بزرگسال، ارتباط نزدیک بین والدین و فرزندان و وجود ارتباطات ارشادی از سوی والدین با کاهش بروز رفتارهای پرخطر در نوجوانان همراه بوده است (اوان و همکاران، 2004) و (بروک و همکاران، 1999) و (دبیوس، سیلورترون، 2005).

با توجه ب

/ 12 نظر / 3988 بازدید
نمایش نظرات قبلی
مرجان

سلام عزيزم خوبي؟وب باحالي داري.اگه دوست داري بازديدت بره بالا برو تو اين سايت و تبادل لينک کن.خيلي تاثير داره.من امتحانش کردم. www.vatanlinks.ir

مصطفی

وبلاگ بسیارخوبی بود فقط خواستم تشکر کنم.

drkhorshidi

ممنون از تلاش شما براي اطلاع رساني در زمينه سبك زندگي

تبديل وبلاگ به سايت

سلام دوست عزيز ميدوني تا حالا چند بار کل وبلاگهاي سرويس دهندگان وبلاگ رايگان با کل اطلاعاتشون از بين رفته؟! ولي با داشتن وب سايت اختصاصي هيچ وقت خطر از بين رفتن اطلاعات و نوشته ها شما را تهديد نمي کنه. فقط با 48 هزار تومان ميتوني يه وب سايت اختصاصي با آدرس اختصاصي داشته باشي. هم امکاناتش خيلي خيلي بيشتره ، هم ميتوني ايميل اختصاصي داشته باشي و .... توضيحات بيشتر تو اين صفحه هست: www.blog.webgar.com

تبديل وبلاگ به سايت

سلام دوست عزيز ميدوني تا حالا چند بار کل وبلاگهاي سرويس دهندگان وبلاگ رايگان با کل اطلاعاتشون از بين رفته؟! ولي با داشتن وب سايت اختصاصي هيچ وقت خطر از بين رفتن اطلاعات و نوشته ها شما را تهديد نمي کنه. فقط با 48 هزار تومان ميتوني يه وب سايت اختصاصي با آدرس اختصاصي داشته باشي. هم امکاناتش خيلي خيلي بيشتره ، هم ميتوني ايميل اختصاصي داشته باشي و .... توضيحات بيشتر تو اين صفحه هست: www.blog.webgar.com

نمايشگاه هاست www.hostexhibition.com

با سلام به شما دوست عزيز : از سايت من ديدن کنيد براي شما يک پيشنهاد خوب دارم تبديل و بلاگ شما به سايت دائمي هاستينگ رايگان هديه ما به شما با من در تماس باشين يا هو اي دي host_iran هاست,هاست رايگان,هاستينگ,فروش هاست,خريد هاست,سرور مجازي,وي پي اس با تشکر[گل] [گل]

نمايشگاه هاست www.hostexhibition.com

با سلام به شما دوست عزيز : از سايت من ديدن کنيد براي شما يک پيشنهاد خوب دارم تبديل و بلاگ شما به سايت دائمي هاستينگ رايگان هديه ما به شما با من در تماس باشين يا هو اي دي host_iran هاست,هاست رايگان,هاستينگ,فروش هاست,خريد هاست,سرور مجازي,وي پي اس ---------------------------------------------------- يک سايت جديد براي اپلود فايل ها و عکس ها بدون محدوديت مي توانيد عضوش بشين و تا يک ترا بايت فضاي رايگان داشته با شيد تازه در ازاي دانلود هر فايلتون هم و يا معرفي زير گروه که عضو ويزه سايت شوند پول در بيارين و تا روزانه 20 دلار در امد داشته باشين .... براي دانلود از لينک هاتون لينک مستقيم تو وبلاگتون بزاريد و کلي امکانات ديگه دوست داشتين حتما به ما سر بزنيد updap.com با تشکر[گل] [گل]

نمايشگاه هاست www.hostexhibition.com

با سلام به شما دوست عزيز : از سايت من ديدن کنيد براي شما يک پيشنهاد خوب دارم تبديل و بلاگ شما به سايت دائمي هاستينگ رايگان هديه ما به شما با من در تماس باشين يا هو اي دي host_iran هاست,هاست رايگان,هاستينگ,فروش هاست,خريد هاست,سرور مجازي,وي پي اس ---------------------------------------------------- يک سايت جديد براي اپلود فايل ها و عکس ها بدون محدوديت مي توانيد عضوش بشين و تا يک ترا بايت فضاي رايگان داشته با شيد تازه در ازاي دانلود هر فايلتون هم و يا معرفي زير گروه که عضو ويزه سايت شوند پول در بيارين و تا روزانه 20 دلار در امد داشته باشين .... براي دانلود از لينک هاتون لينک مستقيم تو وبلاگتون بزاريد و کلي امکانات ديگه دوست داشتين حتما به ما سر بزنيد updap.com با تشکر[گل] [گل]

<<<<<< hostexhibition.com

با سلام به شما دوست عزيز : از سايت من ديدن کنيد براي شما يک پيشنهاد خوب دارم تبديل و بلاگ شما به سايت دائمي هاستينگ رايگان هديه ما به شما با من در تماس باشين يا هو اي دي host_iran هاست,هاست رايگان,هاستينگ,فروش هاست,خريد هاست,سرور مجازي,وي پي اس ---------------------------------------------------- يک سايت جديد براي اپلود فايل ها و عکس ها بدون محدوديت مي توانيد عضوش بشين و تا يک ترا بايت فضاي رايگان داشته با شيد تازه در ازاي دانلود هر فايلتون هم و يا معرفي زير گروه که عضو ويزه سايت شوند پول در بيارين و تا روزانه 20 دلار در امد داشته باشين .... براي دانلود از لينک هاتون لينک مستقيم تو وبلاگتون بزاريد و کلي امکانات ديگه دوست داشتين حتما به ما سر بزنيد با تشکر[گل] [گل]